کاربردپذیری و اهمیت آن

کاربردپذیری

تعریف

کاربردپذیری یا قابلیت استفاده، یک خاصیت کیفی است که تعیین‌کننده درجه آسانی استفاده از رابط کاربری است. کاربرد­پذیری یعنی آیا کاربر می‌تواند به سهولت به هدف خود در محصول شما دست یابد؟ آیا کاربران شما می‌توانند به‌راحتی به وظایف خود عمل کنند؟ همچنین این لغت به متدهایی برای آسان‌تر کردن کاربرد، طی مرحله طراحی اشاره می‌کند.

مولفه های کاربردپذیری

کاربردپذیری دارای چند مولفه اصلی می­باشد:

۱) قابلیت یادگیری (learn-ability)

امکانات و ویژگی‌ها باید به‌سادگی قابل فراگیری و یادگیری باشند. آیا در نخستین مواجهه، کاربر می‌تواند به‌سادگی یاد بگیرد چگونه از سیستم شما استفاده کند؟

۲) قابلیت به یادسپاری (Memorability)

کاربر باید بتواند مهارت‌های استفاده از طراحی را به یاد آورد، هنگامی‌که کاربران پس از یک دوره زمانی طولانی به سیستم دوباره باز می­گردند، آیا می‌توانند مهارت خود را بازسازی کنند؟

۳) خطاها (Errors)

تعداد خطاهایی که کاربر در رویارویی با سیستم می‌گیرد، چه مقدار است؟ آیا این خطاها کاربر را از مسیرش دور می‌کنند؟

۴) رضایتمندی (Satisfaction)

کاربر پس از استفاده از سیستم باید در لحظه خروج حس رضایت­‎مندی داشته باشد. آیا کاربران از سیستم شما راضی هستند؟

اهمیت کاربردپذیری

در وب، کاربردپذیری یک شرط اساسی برای بقا است. اگر استفاده از یک سایت سخت باشد، اگر صفحه اصلی نتواند به‌وضوح نشان دهد که وب‌سایت چه چیزی ارائه می‌کند و یا کاربران در این سایت چه‌کارهایی می‌توانند انجام دهند، اگر کاربران در سایت گم شوند، یا اگر خواندن اطلاعات یک وب‌سایت سخت باشد و پاسخگوی سوالات کلیدی کاربران نباشد ، کاربر به‌راحتی آن را بسته و از آن خارج می‌شود. نکته اینجا است که وب‌سایت محصولی نیست که کاربران حاضر باشند برای استفاده از آن یک دفترچه راهنما را بخوانند یا بخواهند زمان زیادی صرف کنند تا از رابط کاربری سر دربیاورند. همچنین تعداد رقبا هرروز بیشتر شده و یک سایت چندین نمونه‌­ی مشابه خواهد داشت پس کاربران اصراری به استفاده از سایت شما نخواهند داشت!

به‌عنوان نمونه، تصویر زیر، صفحه اصلی یک وب‌سایت است که کاربر در مواجهه با آن، متوجه نمی­شود که سایت چه امکاناتی دارد و به‌احتمال زیاد، سایت را ترک می‌کند.

تجربه کاربری

بنابراین وقتی کاربران با سختی در سایت مواجه می‌شوند ترک کردن سایت اولین واکنش و طبیعتا آخرین واکنش آن‌ها است.

مفید بودن سایت

زمانی که محصول یا وب‌سایتی برای ما مفید باشد و ما را به چیزی که می‌خواهیم برساند می­گوییم مفید و مفید است. می­دانیم که کاربران یک سری نیازها دارند و زمانی به وب‌سایت ما مراجعه می‌کنند که بدانند احتمال این‌که این وب‌سایت بتواند نیاز آن‌ها را برطرف کند وجود دارد. حال فرض کنید کاربری برای رفع نیاز خود به وب‌سایت ما مراجعه کند اما نتواند نیاز خود را برطرف کند. در این صورت می­گوییم وب‌سایت ما برای این کاربر مفید نبوده است.

ارتباط کاربردپذیری و مفید بودن

حال می‌خواهیم این دو مفهوم یعنی کاربردپذیری و مفید بودن را در کنار هم قرار دهیم. فرض کنید ما یک سایت فروش آنلاین بلیط هواپیما داریم و سایت ما بسیار کاربردپذیر است. یعنی اگر به فردی این وظیفه را بدهیم که وارد سایت ما شود و از سایت ما بلیط هواپیما تهیه کند، به‌راحتی بتواند این کار را انجام دهد و به‌راحتی و سهولت به هدفی که ما برای او تعیین کرده­ایم برسد. حال فرض کنید که کاربری وجود دارد که به دنبال بلیط قطار می­‎گردد و با سرچ خود در گوگل، احتمال می‌دهد که وب‌سایت ما بتواند نیاز او یعنی خرید بلیط قطار را برآورده کند پس وارد سایت ما می‌شود، اما با جستجو در سایت ما نمی‌تواند نیاز خود را برطرف کند، پس سایت را ترک می‌کند. اینجا می­‎گوییم که سایت ما برای این کاربر مفید نبوده است.

قابل‌ذکر است که این دو مفهوم به روی هم تاثیر می­‎گذارند. مثلا فرض کنید که فردی برای رفع نیاز بلیط هواپیما وارد سایت ما شود و سایت ما کاربردپذیری خوبی نداشته باشد و کاربر با گشتن در سایت ما گیج می‌شود و به هدف خود نمی­‎رسد. پس در اینجا قابل استفاده نبودن سایت باعث شده است که کاربر به هدف خود نرسد و در نتیجه، سایت مفید هم نخواهد بود.

دسترس پذیری (accessibility) چیست؟

مفهوم دیگری به نام دسترس­ پذیری وجود دارد که یک تفکر در طراحی صفحات وب است که باعث می‌شود یک سایت برای طیف خاصی از افراد در دسترس باشد. به‌صورت کلی دسترس ­پذیری بدین معنی است که یک وب‌سایت برای هرکسی که از آن بازدید می‌کند قابلیت پیمایش داشته باشد و فرد بتواند اطلاعات موردنظر خود را به‌سرعت به دست آورد.

پیاده‌سازی دسترس پذیری نیازمند پیشرفت‌های جدید در تکنولوژی و توسعه وب است. طراحی صفحات وب با توجه به قابلیت دسترسی از عوامل بسیار دشواری است که توسعه‌دهندگان و برنامه نویسان با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. قابلیت دسترسی عوامل مهمی چون کنتراست بالای متن، قرار دادن نسخه صوتی محتوا برای نابینایان و … را شامل می‌شود. بدون شک در بین افرادی که از یک وب‌سایت استفاده می‌کنند اشخاصی وجود دارند که دارای ناتوانی‌های جسمی و ذهنی بوده و قادر نیستند محتوای آن سایت را به‌صورت معمول دریافت کنند. بنابراین قابلیت دسترسی فهم محتوای یک سایت را برای افراد که دارای اختلالات بینایی، جسمی و ذهنی هستند، فراهم می‌آورد.

در همه جای دنیا افرادی هستند که مشکل بینایی دارند. خیلی از افراد کوررنگی دارند. مثل مارک زاکربرگ موسس فیس‌بوک که دقیقا به همین دلیل رنگ فیس‌بوک را آبی انتخاب کرد، زیرا به خاطر کوررنگی‌اش نمی‌تواند سبز و قرمز را درست ببیند اما آبی را به‌خوبی می‌بیند.

عده‌ای نیز ناتوانی حرکتی دارند. مثلا قدرت ماهیچه ایشان کم بوده و نمی‌توانند از موس کامپیوتر یا کیبورد استفاده کنند که نمونه حادش فیزیکدان معروف استیون هاوکینگ است.

برخی هم مشکل شنوایی دارند و مثلا ممکن است در هنگام تماشای ویدیو صدایش را نشنوند. مثل رییس جمهور سابق آمریکا بیل کلینتون.

دسته چهارم ناتوانی‌های جسمی، کسانی هستند که مشکلات ذهنی دارند. این دسته شامل مشکلاتی از قبیل حافظه کوتاه مدت ضعیف تا قدرت تمرکز پایین و بیش فعالی و خوانش‌پریشی می‌شود. دنیل ردکلیف بازیگر فیلم هری پاتر این مشکل را دارد و خواندن را براش خیلی دشوار می‌کند.

ارتباط کاربردپذیری و تجربه کاربری

ما در ابتدا مفهوم کاربردپذیری را بیان کردیم اکنون می‌خواهیم کاربردپذیری و UX را در کنار یکدیگر قرار دهیم.

در فرآیند راه‌اندازی و طراحی سایت هدف اصلی کاربردپذیری، استفاده آسان برای کاربران سایت است؛ درحالی‌که هدف اصلی تجربه کاربری شامل احساسات عمومی کاربر قبل، حین و پس از استفاده از سایت است.

کاربردپذیری نقش بسیار مهمی در طراحی تجربه کاربری دارد. به این معنی که استفاده صحیح از کاربردپذیری در تولید یک محصول یا وب‌سایت، می‌تواند احساس رضایت در کاربران ایجاد کند و همچنین درصد خطای استفاده نادرست توسط کاربران را کاهش دهد.

کاربردپذیری احساس رضایت و حس عاطفی بسیار خوبی در کاربر ایجاد می‌کند و از این طریق می‌تواند باعث بهبود تجربه کاربری شود. برای درک بهتر این مفهوم به دو مثال زیر توجه کنید:

دو جعبه کوچک و بزرگ را در نظر بگیرید؛ جعبه بزرگ به علت اندازه بزرگ در هنگام حمل‌و‌نقل و استفاده شمارا با مشکل مواجه می‌کند! اما جعبه کوچک‌تر به دلیل اندازه مناسب در هنگام استفاده و حمل می‌تواند رضایت شمارا جلب کند. قابلیت استفاده آسان از جعبه، سبب می‌شود تا تجربه کاربری شما نیز بهبود پیدا کند.

اگر جاده‌­ای پهن و مستقیم باشد و کاربر را از نقطه‌ی A به B برساند، این جاده کاربردپذیر است. اما ممکن است جاده‌ای حوصله سر بر و بدون برانگیختن احساسات فرد باشد. جاده‌­ای که احساسات فرد را برانگیزد و منظره، هوا و عطر و بوی خوبی داشته باشد، جاده‌ای باتجربه کاربری خوب است.

سوالی که در اینجا پیش می­‎آید این است که آیا تجربه کاربری بدون کاربردپذیری ممکن است؟ در جواب باید گفت بله. مفهوم کاربردپذیری و تجربه کاربری دو مفهوم مجزا می‌باشند و با یکدیگر تفاوت دارند.

اولین نیازی که سایت شما باید برطرف کند این است که درست کار کند و باگی در طراحی وب‌سایت شما وجود نداشته باشد.

دومین نیاز، پس از نیاز به درست کار کردن، مسئله کاربردپذیری است. سایت شما باید کاربردپذیر باشد و کار کردن با آن راحت باشد. باید به کاربران کمک کند که به‌راحتی به هدفشان در سایت برسند و یا محتوای موردنظرشان را بیابند.

در پایان نیز عامل جذابیت و لذت‌بخش بودن نقش گیلاس روی کیک را بازی می‌کند. آیا کار کردن با وب‌سایت شما سرگرم کننده است؟ آیا کار کردن با سایت شما برای کاربر لذت‌بخش است؟

درحالی‌که کاربردپذیری بیشتر دغدغه‌­اش بر روی سادگی کار با سایت است، تجربه کاربری (User Experience) در عمل در فضایی بین لذت‌بخش بودن سایت و کاربردپذیری آن قرار می‌گیرد. تعامل بین دو عامل لذت­ب‎خش بودن و کاربردپذیری، تجربه­‌ی کاربری را برای کاربر نهایی تعریف می‌کند و اگر یکی از عامل‌ها نقص داشته باشد احتمال به خطر افتادن و ضعیف شدن تجربه­ی کاربری بسیار زیاد خواهد بود.

به زبان ساده در کاربردپذیری، هدف صرفا راحتی برطرف شدن نیاز است که می‌تواند به شیوه‌ای خشک و بدون لذت یا به شیوه‌ای مثبت و کارآمد صورت پذیرد. اما هنگام استفاده از مفهوم تجربه کاربر، منظور رسیدن به این است که آیا کاربر در هنگام رسیدن به هدفش تا حد ممکن لذت برده است یا خیر.

کاربردپذیری یعنی آیا کاربر می‌تواند به سهولت به هدف خود در محصول شما دست یابد. درحالی‌که تجربه کاربری تجربه‌ای است که کاربر در مواجهه با محصول یا خدمت (همه ابعاد آن) به دست می­آورد. تجربه کاربری یک مفهوم انتزاعی است و به احساس کاربر مرتبط است درحالی‌ که کاربردپذیری درباره عملکرد محصول و قادرسازی کاربر برای به دست آوردن هدف مورد نظرش به سهولت می‌باشد.

در تصاویر زیر می‌توان به‌صورت بصری مفهوم UX و کاربردپذیری را درک کرد.

کاربردپذیری

 

تجربه کاربری

کاربردپذیری

در مقاله‎ی بعدی با روش‎های تست کاربردپذیری آشنا خواهید شد.

 

 

نویسنده: باران محمود آبادی

درباره تیم محتوای آکادمی فرانگر

بیشتر بخوانید

بررسی وب‌سایت‌های گردشگری (قسمت سوم)

cheapair.com این شرکت از سال ۱۹۸۹ شروع به فعالیت نمود و مقر اصلی آن در …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *